عقود قانون مدني از لحاظ معوض يا مجاني بودن به 3 دسته تقسيم مي شوند.

دسته اول: عقودي كه هميشه معوض هستند و بايد معوض باشند. اين عقود عبارتند از بيع، معاوضه، اجاره، حجاله.

در مورد قرض اختلاف نظر وجود دارد مشهور معتقدند معوض است ولي به نظر دكتر كاتوزيان شبه معوض است چون در قرض مبادله انجام نمي‌شود.

دسته دوم: عقودي كه هميشه مجاني هستند و نمي‌توانند معوض باشند البته در اين عقود مي توان شرط عوض كرد و شرط عوض باعث نمي‌شود كه اين عقود معوض شوند. اين عقود عبارتند از: هسبه، وصيت تمليكي، وديعه، عاريه.

نكته: يك عقد وجود دارد كه مجاني است و شرط عوض در آن باطل است ولي مبطل عقد نيست و آن عقد وقف است.

دسته سوم: عقودي كه ممكن است معوض باشند يا ممكن است مجاني باشند. و اقتضاي خاصي ندارند اگر در آنها عوض قرار دهيم معوض مي‌شوند و اگر عوض قرار ندهيم مجاني مي‌شوند. اين عقود عبارتند از صلح، عقد حق انتفاع، عقد حق ارتفاق حال برمي‌گرديم به سوال اصلي يعني آيا عقد انتفاع نسبت به منتفع لازم است يا جايز؟ هرگاه عقد حق انتفاع معوض باشد نسبت به منتفع لازم است. و هرگاه عقد حق انتفاع مجاني باشد نسبت به منتفع مجاني است.

كلاً هرگاه عقدي صد در صد به نفع يك طرف باشد نسبت به او جايز و اگر صد در صد در ضرر يك طرف باشد نسبت به او لازم است. عقودي كه از يك طرف لازم و از يك طرف جايز است عبارتند از رهن، كفالت، عقد حق انتفاع مجاني، ضمان ضم ذمه به ذمه. زيرا رهن به نفع مرتهن است پس از جانب او جايز و به ضرر راهن است پس از جانب او لازم است. كفالت به نفع مكفول له است پس از جانب او جايز و به ضرر كفيل است پس از جانب او لازم است. عقد حق انتفاع مجاني به نفع منتفع است پس از جانب او جايز و به ضرر مالك است پس از جانب او لازم است. ضمان ضم ذمه به ذمه به نفع مضمون له است پس از جانب ا جايز است و به ضرر ضامن است پس از جانب او لازم است